Είναι το παιδί μου απλώς ζωηρό ή μπορεί να έχει ΔΕΠΥ;

«Δεν κάθεται ποτέ ήσυχος», «ξεχνάει συνεχώς τι του ζητάμε», «διακόπτει τους άλλους όταν μιλούν», «δεν συγκεντρώνεται σε τίποτα». Πρόκειται για παρατηρήσεις που ακούγονται συχνά από γονείς και εκπαιδευτικούς και συνοδεύονται από την ίδια απορία: είναι απλώς ένα ζωηρό παιδί ή θα μπορούσε να πρόκειται για Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής - Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ);

Η αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό που να διακρίνει εύκολα τη συνήθη ζωηρότητα της παιδικής ηλικίας από τη ΔΕΠΥ. Τα περισσότερα παιδιά είναι δραστήρια, έχουν μεγάλη περιέργεια για τον κόσμο γύρω τους και συχνά λειτουργούν παρορμητικά. Ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες, η ανάγκη για κίνηση, η δυσκολία στην αναμονή και η εύκολη απόσπαση της προσοχής αποτελούν συχνά μέρος της τυπικής ανάπτυξης.

Το σημαντικό δεν είναι αν ένα παιδί είναι ζωηρό, αλλά αν οι δυσκολίες που παρουσιάζει είναι πιο έντονες από ό,τι αναμένεται για την ηλικία του και αν επηρεάζουν ουσιαστικά την καθημερινή του λειτουργικότητα στο σπίτι, στο σχολείο και στις κοινωνικές του σχέσεις.

Τι είναι η ΔΕΠΥ;

Η ΔΕΠΥ αποτελεί μια νευροαναπτυξιακή κατάσταση που χαρακτηρίζεται από δυσκολίες στη διατήρηση της προσοχής, την οργάνωση, τον αυτοέλεγχο και, σε αρκετές περιπτώσεις, από αυξημένη κινητικότητα και παρορμητικότητα.

Τα χαρακτηριστικά αυτά δεν εμφανίζονται περιστασιακά ούτε μόνο σε συγκεκριμένες καταστάσεις. Συνήθως επιμένουν με την πάροδο του χρόνου, παρατηρούνται σε διαφορετικά περιβάλλοντα, όπως το σπίτι και το σχολείο, και μπορεί να επηρεάζουν την καθημερινή λειτουργικότητα του παιδιού.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η ΔΕΠΥ δεν αποτελεί αποτέλεσμα κακής διαπαιδαγώγησης, έλλειψης ορίων ή μειωμένης προσπάθειας από την πλευρά του παιδιού. Οι δυσκολίες που παρατηρούνται σχετίζονται με τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος ρυθμίζει την προσοχή, την οργάνωση της συμπεριφοράς και τον έλεγχο των παρορμήσεων.

Πότε η ζωηρότητα είναι αναμενόμενη για την ηλικία;

Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας έχουν μεγάλη ανάγκη για κίνηση, παιχνίδι και εξερεύνηση. Συχνά αλλάζουν δραστηριότητες γρήγορα, αποσπώνται σχετικά εύκολα από ερεθίσματα του περιβάλλοντος και δυσκολεύονται να παραμείνουν συγκεντρωμένα σε δραστηριότητες που δεν τα ενδιαφέρουν ιδιαίτερα.

Ακόμη και σε μεγαλύτερες ηλικίες, είναι αναμενόμενο ένα παιδί να ξεχνά περιστασιακά τις υποχρεώσεις του, να χάνει τη συγκέντρωσή του ή να ενεργεί παρορμητικά όταν είναι ενθουσιασμένο, κουρασμένο ή συναισθηματικά φορτισμένο.

Η παρουσία αυτών των συμπεριφορών από μόνη της δεν αρκεί για να τεθεί η υποψία ΔΕΠΥ. Αυτό που μας προβληματίζει είναι η συχνότητα και η έντασή τους, καθώς και ο βαθμός στον οποίο επηρεάζουν την καθημερινότητα, τη μάθηση και τις κοινωνικές σχέσεις του παιδιού.

Παραδείγματα από την καθημερινή κλινική πράξη

Στην καθημερινή κλινική πράξη, αρκετοί γονείς περιγράφουν παιδιά που δυσκολεύονται να παραμείνουν καθισμένα στο τραπέζι του φαγητού, διακόπτουν συχνά τους άλλους ή μεταπηδούν γρήγορα από τη μία δραστηριότητα στην άλλη. Ωστόσο, τα ίδια παιδιά μπορεί να συμμετέχουν ικανοποιητικά στο σχολείο, να ολοκληρώνουν δραστηριότητες που τα ενδιαφέρουν και να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της ηλικίας τους. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αυξημένη κινητικότητα ή η παρορμητικότητα συχνά εντάσσονται στο πλαίσιο της τυπικής ανάπτυξης.

Αντίθετα, υπάρχουν παιδιά στα οποία οι δυσκολίες παρατηρούνται σταθερά σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Οι γονείς μπορεί να αναφέρουν ότι χρειάζονται συνεχείς υπενθυμίσεις για απλές καθημερινές δραστηριότητες, ενώ οι εκπαιδευτικοί περιγράφουν αντίστοιχες δυσκολίες στη συγκέντρωση, την οργάνωση και την ολοκλήρωση εργασιών μέσα στην τάξη.

Όταν οι δυσκολίες αυτές εμφανίζονται με συνέπεια και επηρεάζουν τη λειτουργικότητα του παιδιού στην καθημερινότητά του, η περαιτέρω διερεύνηση μπορεί να είναι χρήσιμη.

Ποια χαρακτηριστικά μπορεί να προβληματίσουν;

Οι δυσκολίες που σχετίζονται με τη ΔΕΠΥ συνήθως δεν περιορίζονται σε μία μόνο κατάσταση ή περιβάλλον.

Ένα παιδί μπορεί να δυσκολεύεται να ολοκληρώσει δραστηριότητες που απαιτούν συγκέντρωση, να χάνει συχνά αντικείμενα, να ξεχνά οδηγίες που μόλις άκουσε ή να χρειάζεται επαναλαμβανόμενες υπενθυμίσεις για καθημερινές υποχρεώσεις.

Άλλα παιδιά εμφανίζουν έντονη κινητικότητα ακόμη και σε καταστάσεις όπου αναμένεται να παραμείνουν ήρεμα. Μπορεί να σηκώνονται συνεχώς από τη θέση τους, να κινούνται αδιάκοπα ή να δυσκολεύονται να περιμένουν τη σειρά τους σε παιχνίδια και ομαδικές δραστηριότητες.

Η παρορμητικότητα μπορεί επίσης να αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά που παρατηρούνται στη ΔΕΠΥ. Κάποια παιδιά απαντούν πριν ολοκληρωθεί μια ερώτηση, διακόπτουν συχνά τους άλλους ή δυσκολεύονται να περιμένουν τη σειρά τους σε καθημερινές δραστηριότητες και αλληλεπιδράσεις.

«Μα μπορεί να παρακολουθεί ώρες κάτι που του αρέσει»

Πρόκειται ίσως για μία από τις πιο συχνές απορίες των γονέων. Πολλοί δυσκολεύονται να κατανοήσουν πώς ένα παιδί που μπορεί να αφιερώνει ώρες σε ένα αγαπημένο παιχνίδι, μια κατασκευή ή μια οθόνη, μπορεί ταυτόχρονα να παρουσιάζει δυσκολίες προσοχής.

Στην πραγματικότητα, η δυσκολία στη ΔΕΠΥ δεν αφορά την ικανότητα συγκέντρωσης γενικά. Αφορά κυρίως τη ρύθμιση και τη διατήρηση της προσοχής, καθώς και την οργάνωση δραστηριοτήτων που απαιτούν συστηματική προσπάθεια και δεν προσφέρουν άμεση ανταμοιβή ή ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Για τον λόγο αυτό, η καλή συγκέντρωση σε ορισμένες δραστηριότητες δεν αποκλείει από μόνη της την πιθανότητα ΔΕΠΥ.

Γιατί είναι σημαντικό να εξετάζουμε ολόκληρη την εικόνα;

Κάθε παιδί είναι μοναδικό και η συμπεριφορά του επηρεάζεται από πολλούς διαφορετικούς παράγοντες. 

Δυσκολίες ύπνου, άγχος, μαθησιακές δυσκολίες, γλωσσικές δυσκολίες, συναισθηματικές προκλήσεις ή ακόμη και σημαντικές αλλαγές στο οικογενειακό περιβάλλον μπορούν να επηρεάσουν την προσοχή και τη συμπεριφορά.

Γι' αυτό και η αξιολόγηση δεν βασίζεται ποτέ σε μία μόνο παρατήρηση ή σε ένα μεμονωμένο χαρακτηριστικό. Η κατανόηση της συνολικής αναπτυξιακής εικόνας του παιδιού είναι πάντοτε απαραίτητη.

Πότε είναι χρήσιμη μια αναπτυξιακή αξιολόγηση;

Η αναπτυξιακή αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει όταν οι δυσκολίες είναι επίμονες, εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα περιβάλλοντα και επηρεάζουν την καθημερινότητα του παιδιού.

Στόχος της δεν είναι μόνο η διερεύνηση μιας πιθανής διάγνωσης. Εξίσου σημαντική είναι η κατανόηση των δυνατών σημείων του παιδιού, του τρόπου με τον οποίο μαθαίνει και αλληλεπιδρά με το περιβάλλον του, των παραγόντων που ενδέχεται να επηρεάζουν τη συμπεριφορά του, καθώς και των τομέων στους οποίους μπορεί να χρειάζεται περισσότερη υποστήριξη.

Μέσα από μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση μπορούν να εντοπιστούν οι πραγματικές ανάγκες του παιδιού και να διαμορφωθούν εξατομικευμένες προτάσεις υποστήριξης για το ίδιο, την οικογένεια και το σχολικό του περιβάλλον.

Συνοψίζοντας...

Η ζωηρότητα από μόνη της δεν αρκεί για να υποδηλώνει ΔΕΠΥ. Τα περισσότερα παιδιά είναι δραστήρια, γεμάτα περιέργεια για τον κόσμο γύρω τους και συχνά παρορμητικά, στο πλαίσιο της τυπικής αναπτυξιακής τους πορείας.

Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία δεν είναι η παρουσία μεμονωμένων συμπεριφορών, αλλά ο βαθμός στον οποίο αυτές επηρεάζουν την καθημερινότητα, τη μάθηση και τις κοινωνικές σχέσεις του παιδιού.

Η έγκαιρη κατανόηση των αναγκών, των δυνατών σημείων και των δυσκολιών κάθε παιδιού αποτελεί το πρώτο βήμα για την παροχή ουσιαστικής και εξατομικευμένης υποστήριξης, με στόχο να αξιοποιήσει πλήρως τις δυνατότητές του.